Kącik Językowy > Język gyyz
Język gyyz
Zwany także etiopskim lub abisyńskim klasycznym, blisko spokrewniony z językami południowo-arabskimi (nie mylić z arabskimi) i z klasycznym arabskim (tj. językiem Koranu), należy razem z nimi do południowosemickiej rodziny językowej.
Gyyz to język Kebra Nagast i wielu ksiąg biblijnych, które zachowały się tylko w nim, podczas gdy w innych wersjach językowych zaginęły. Język władców jednego z najważniejszych królestw starożytności – Aksum, posiadający swój własny, nieużywany nigdzie indziej na świecie (tj. poza Etiopią), alfabet. Porównywany niejednokrotnie do łaciny – tak jak ona, od wielu wieków nieużywany w mowie, pozostaje jedynie językiem liturgii.

Jakie jest dokładne pochodzenie gyyz? Jaka była jego historia? Dlaczego wyszedł z użycia? Co to za język?


Jak w przypadku wielu kwestii dotyczących Etiopii, część faktów na temat gyyz, jak to się poetycko ujmuje, ginie w mrokach dziejów. Słowem, więcej jest przypuszczeń i nieudowodnionych teorii, niż niezbitych dowodów. Niektóre hipotezy okazały się jednak dość prawdopodobne i zostały uznane niemal za aksjomaty. Zalicza się do nich m.in. ta o pochodzeniu gyyz. Jest już właściwie powszechnie przyjęte, że gyyz wywodzi się z południowoarabskich języków epigraficznych, którymi posługiwały się ludy przybywające do Etiopii z Arabii Felix w I tysiącleciu p.n.e.

Nie wiadomo dokładnie z którego z nich ani w którym momencie wykształcił się gyyz. Pewnym jest jednak, że był już w pełni rozwiniętym, niezależnym i nieco innym od oryginału językiem na początku I tysiąclecia n.e., czyli wtedy, gdy zaczynała rosnąć potęga Aksum. Zmiany zaszłe w gyyz w stosunku do południowoarabskich źródeł można z całą pewnością przypisać naturalnym procesom zachodzącym we wszystkich językach, a także niewątpliwym wpływom tubylczych języków kuszyckich.

Generalnie pod względem budowy gyyz jest bardzo zbliżony do innych języków semickich. Główny wpływ kuszyckiego substratu przejawia się w zmienionym szyku zdania (w gyyz czasownik może zająć niemal dowolną pozycję w zdaniu) i w zapożyczeniach leksykalnych. W gyyz znaleźć można także słowa pochodzenia greckiego, hebrajskiego, aramejskiego i arabskiego. Mimo tych i innych, nielicznych zmian, gyyz zachował duże podobieństwo do języków, z których się wywodzi. O wiele większe zmiany leksykalno-morfologiczne, wynikłe w kontaktów z językami kuszyckimi, można zaobserwować np. w amharskim.
Jedną z charakterystycznych cech gyyz jest tzw. łamana liczba mnoga. Zamiast dodać odpowiednią końcówkę do liczby pojedynczej, jak to się robi chociażby w amharskim (np. biet – dom, bietocz – domy, hyzb – lud, hyzbocz – ludy), w gyyz zmienia się wewnętrzną budowę wyrazu, np. melak – anioł, melaykt – anioły; menfes – duch, menafyst – duchy).
Ponadto gyyz charakteryzuje się dość regularną odmianą czasowników.
Posiada także bardzo rozpowszechniowny wśród języków semickich status constructus, który cechuje się ściśle określoną budową i umożliwia wyrażanie pewnej przynależności jednej rzeczy lub zjawiska do drugiej. Budowa status constructus polega na połączeniu dwóch rzeczowników, które razem tworzą właściwie nowe, nierozerwalne wyrażenie. Pierwszy z nich jest rzeczownikiem w mianowniku, z rodzajnikiem określonym, drugi zaś występuje w formie dopełniacza w stosunku do pierwszego słowa. Przykład: nyguse-negest (określenie to przeszło także do amharskiego) czyli “król królów”, tj. cesarz.

Pismo etiopskie

Oryginalny etiopski alfabet, a właściwie sylabariusz, również powstał w oparciu o pisma południowoarabskie, w szczególności zaś najprawdopodobniej o pismo sabejskie. Później został on jednak poddany licznym zmianom, aż do utworzenia oryginalnego pisma etiopskiego. Jego najstarsze znane dziś zabytki pochodzą z IV w.n.e. Pierwotnie cechowało się ono, podobnie jak większość pism semickich, brakiem graficzego przedstawiania samogłosek. Było to zatem pismo alfabetyczne. W IV w., za panowania króla Ezany (tego, który przyjął chrześcijaństwo) została przeprowadzona reforma pisma i wprowadzono zapis spółgłosek, co bardzo ułatwiło posługiwanie się nim. W ten sposób z alfabetycznego, pismo etiopskie stało się sylabicznym. Oznacza to, że każdy znak przedstawia nie pojedynczy dźwięk, lecz sylabę, np. ba, ke, lo, mi, itd. Oprócz zapisywania samogłosek istnieje jeszcze jedna różnica między pismem etiopskim a innymi pismami semickimi: w gyyz pisze się nie z prawej do lewej, tak jak to się dzieje w arabskim czy hebrajskim, lecz z lewej do prawej, czyli tak jak w języku polskim. Początkowo jednak zapisywano w tym samym kierunku, co w języku arabskim czy hebrajskim, dopiero później to zmieniono.
Ponadto pismo etiopskie posiada odmienne symbole cyfr, zapożyczone z greki, przy czym w ogóle nie ma znaku wyrażającego zero. Bardzo to utrudnia naukę matematyki, w związku z czym w podręcznikach szkolnych używa się arabskich symboli cyfr. Etiopskie używane są w kalendarzach, w numeracji stron i w innych codziennych zastosowaniach.

Wymowa

Dzisiaj jest praktycznie rzeczą niemożliwą ustalenie, jaka była oryginalna wymowa tego języka – znów nasuwa się porównanie z łaciną. Skoro gyyz jako język mówiony przestał istnieć około tysiąca lat temu, można jedynie zgadywać, jak go wymawiali tzw. rodzimi użytkownicy (native speakers). Osoby posługujące się gyyz współcześnie do celów literackich lub liturgicznych niewątpliwie wymawiają gyyz w sposób właściwy swojemu językowi ojczystemu. A zatem Amharowie czytają gyyz w sposób bliski wymowie amharskiego, a Tigrajczycy – według zasad wymowy tigrinia, itd.

Śmierć języka

Gyyz wyszedł z codziennego użycia najprawdopodobniej wraz z upadkiem imperium, w którym był mówiony. Ostateczny upadek Aksum datuje się na około X w.n.e. i taka jest też powszechnie przyjęta – choć nie udowodniona – data, w której gyyz został wyparty w mowie przez inne języki, głównie przez amharski. Nie wiadomo jednak dokładnie, co się wydarzyło i w jaki sposób zanikał gyyz, gdyż brakuje jakichkolwiek źródeł pisanych z tamtego okresu (IX-XI w.), w którym to Etiopia pogrążona była w poważnym kryzysie kulturowym. Życie gyyz jako języka mówionego nie było zatem bardzo długie. Do XIX wieku pozostał jednak podstawowym językiem etiopskiej literatury, przede wszystkim literatury chrześcijańskiej, a do dziś pozostaje językiem Kościoła Etiopskiego. Jest ważnym narzędziem w badaniu dziejów kościołów wschodnich. Co ciekawe, główny rozkwit literatury w gyyz przypada na okres od XIII do XVI wieku, czyli na długo po tym, gdy wyszedł z codziennego użycia. Zaś przez to, że od tak dawna jest językiem martwym, na przestrzeni stuleci nie zaszły w nim prawie żadne zmiany, zachował się w zastygłej formie sprzed tysiąca lat. Jest to zjawisko normalne, ponieważ to codzienne posługiwanie się jakimś językiem w mowie najbardziej przyczynia się do zmiany w jego budowie.


Na zakończenie mała niespodzianka:

Ojcze Nasz w języku gyyz:

አቡነ ዘበሰማያት

አቡነ ዘበሰማያት ይትቀደስ ስምከ
ትምጻእ መንግስትከ።
ወይኩን ፈቃድከ
ብከመ በሰማይ ካማሁ በምድር
ሲሳየነ ዘለለ ዕለትነ ሀበነ ዮም።
ኅድግ ለነ አባሳነ ወጌጋየነ
ከመንሕነኒ ንኅድግ ለዘአበሰለነ።
ኢታባነ እግዚኦ ውስተ መንሱት።
Handmade, silver jewellery - JM Popiel