Kultura > Grupy etniczne > Oromo
Oromo
Najliczniejsza grupa etniczna Etiopii: obejmuje co najmniej 20-25 milionów osób, tzn. około 1/3 ludności kraju. Niemniej, jest to grupa niejednorodna, podzielona na wiele podgrup i plemion, z których jednak wszystkie wywodzą swoje początki od rodu braci Borena i Borejtuma.
Oromo rozproszeni są po całym kraju, głównie jednak zamieszkują południową część Etiopii.

Dziewczyna Oromo

Zdjęcie: Charles Fred


Należą do rdzennych ludów kuszyckich Rogu Afryki . Wielu badaczy uważa, że zamieszkują te tereny od wielu tysięcy lat. Na tereny Etiopii masowo przybywać zaczęli prawdopodobnie w XVI wieku z terenów dzisiejszej Somalii. Jednakże pierwsze zapisane informacje o nich pochodzą z Tarike Negest już z roku 1480. Po raz pierwszy najechali wtedy ziemie etiopskie i zniszczyli klasztor Atrones Mariam. W następnych wieki jeszcze nieraz spotkali się z rządzącymi Amharami w walce.
Istnieją też inne teorie, mówiące o rzekomym pochodzeniu Oromo z Madagaskaru i ich migracji na tereny Kenii i Rogu Afryki. Ze względu jednak na wiele ewidentnie kuszyckich (a więc rdzennych dla Rogu Afryki) cech Oromo, te ostatnie teorie coraz częściej są odrzucane. Sami Oromo też uważają, że pochodzą z tej części świata, tj. z Rogu Afryki.
Niemniej ciężko jest badać historię Oromo, gdyż lud ten nigdy jej nie spisywał, a jedynie przekazywał ustnie z pokolenia na pokolenie. Nie wiadomo więc, które opowieści są przedstawione wiernie, a które zostały ubarwione bądź wręcz zmienione przez kolejnych narratorów.


Przez wiele wieków Oromo byli znani w Etiopii jako Galla i tak byli nazywani w kronikach cesarstwa. Oromo jednak tej nazwy nie akceptowali, gdyż była dla nich obraźliwa (galla znaczyło 'niewierzący'). Od jakiegoś czasu więc słowo Galla stopniowo wychodzi z oficjalnego użycia i jest zastępowane nazwą Oromo – tak mówią na siebie oni sami.

Wyróżnia się wiele grup Oromo, jednak podstawowy podział obejmuje 4 następujące:

Oromo Uellega – zamieszkują zachodnie tereny regionu Oromo;

Oromo Tulama – mieszkają na północy, głównie w regionie Szeua, i są najbardziej ze wszystkich Oromo zbliżeni kulturowo (i genetycznie już też) do Amharów, zdarza się na przykład, że lepiej znają amharski niż oromo; są też przeważnie chrześcijanami, tak jak Amharowie i Tigrejczycy;

Oromo Arsi i Borana – mieszkają na południu i często nazywani są najbardziej typowymi Oromo; wielu z nich prowadzi na wpół koczowniczy tryb życia; wyznają zarówno chrześcijaństwo i islam, jak i pradawne lokalne wierzenia animistyczne;

Oromo Harargie – mieszkają na terenach dawnego regionu o tej samej nazwie, obejmującego m.in. dzisiejsze miasta Harer i Dire Daua; Oromo z Harargie to przeważnie muzułmanie.


Tak opisuje lud Oromo Aleksander Bułatowicz, rosyjski oficer, podróżnik i geograf, podróżujący po Etiopii pod koniec XIX wieku:

“Każdy z tych mniejszych rodów zajmuje osobne tereny, oddzielają się od innych dokładnie wytyczonymi granicami. Wszyscy oni uznają jednak swoją przynależność do narodu Galla, wszyscy nazywają siebie Oromo, wszyscy wyglądają podobnie, mają prawie jednakowe zwyczaje, język i charakter, pomimo różnicy wiary między poganami a muzułmanami.
Galla to ludzie wielkiej urody. Mężczyźni są przeważnie bardzo wysokiego wzrostu, zbudowani jak rzeźby, chudzi, z wydłużonymi twarzami i nieco spłaszczonymi z boków czaszkami. Rysy twarzy mają prawidłowe i piękne, nos, choć czasem mięsisty, niezbyt zadarty. Usta średniej wielkości, wargi niezbyt grube, wspaniałe, równe zęby, duże, u niektórych podłużne oczy, kędzierzawe włosy; dłonie średniej wielkości, węższe niż dłonie Europejczyków, ale większe niż u plemion Amara. Stopy średnie i nie wykręcone do wewnątrz. Kobiety są niższe od mężczyzn i bardzo pięknie zbudowane; ogólnie biorąc, są tęższe od mężczyzn, nie tak szczupłe jak oni. Spotyka się czasem wśród nich kobiety bardzo piękne, a uroda ich nie więdnie tak szybko jak uroda Abisynek. Zarówno mężczyźni, jak i kobiety mają kolor skóry od ciemno- do jasnobrunatnego; nie widziałem całkiem czarnego Gallasa.”

Mały meczet ludu Oromo

Zdjęcie: Kambiz Kamrani

Przyjęło się mówić ogólnie, że Oromo mówią kuszyckim językiem oromo (w oromo: afaan oromoo [afaan znaczy usta] bądź oromiffa). Jest to jednak bardzo duże uproszczenie, gdyż istnieje mnóstwo dialektów Oromo, i część z nich jest wzajemnie niezrozumiała (ang. mutually intelligible). (Więcej na ten temat w dziale Kącik językowy)

Dawniej Oromo wiedli koczowniczy tryb życia, dziś większość jest osiadłymi rolnikami. Część hoduje bydło, część zajmuje się pszczelarstwem, niektórzy parają się rzemiosłem. Wielu zajmuje się handlem, nierzadko równolegle do zajęć rolniczych. Występuje tu jednak pewna prawidłowość – większość kupców Oromo to muzułmanie.

Społeczeństwo

Szacunek dla starszyzny, dla głowy rodziny i dla tradycji jest bardzo ważny w życiu Oromo. Nie jest to jednak relacja oparta na ślepym posłuszeństwie. Należy szanować starszych, ale jednocześnie ma się prawo do własnej niezależności. Np. jeśli któryś z młodszych braci się żeni, staje się samodzielną, suwerenną jednostką, ma jedynie nadal okazywać szacunek starszym braciom i ojcu.

Oromo stworzyli swój własny, niepowtarzalny system administracyjno-polityczno-społeczny, tzw. system Gada. Był to system, do którego mogli należeć tylko mężczyźni, i to nie wszyscy. Miał służyć stopniowej inicjacji , powolnemu wprowadzaniu w dorosłe, odpowiedzialne życie, przygotowywać do sprawowania władzy i opieki nad resztą danej społeczności. Pomagał w rozwiązywaniu problemów wewnętrznych danej grupy, w organizacji społeczeństwa i jego ekspansji, a zarazem jednoczył wszystkich Oromo.
Gada to dokładnie przemyślany i starannie zorganizowany system klas wieku. Dzielił się na 11 stopni, każdy po osiem lat. Pierwsze 5 stopni (czyli do 40 roku życia) miało być okresem praktycznych nauk i przygotowywań do pełnej odpowiedzialności. Kolejne pięć to okres “pracy”: opieki, pomocy innym, przekazywania historii. To dorosłe życie pełne świadomej odpowiedzialności za swój lud. Ostatni, 11 stopień, to ludzie po 80. roku życia, pozostający już nieco “poza obiegiem”, nie uczestniczący bardzo aktywnie w bieżących wydarzeniach, ale w razie potrzeby służący radą i doświadczeniem. Przejście do każdej następnej klasy wieku wiązało się z odpowiednim obrzędem inicjacyjnym i było ważnym wydarzeniem w życiu każdego mężczyzny.
System ten zakładał, że przed osiągnięciem określonego wieku mężczyzna nie mógł pełnić pewnych funkcji, np. nie mógł zostać przywódcą militarnym, dopóki nie przekroczył wieku 40 lat i nie przeszedł etapu wtajemniczającego w dane obowiązki.
Oczywiście, system Gada funkcjonował sprawnie m.in. dzięki długowieczności ludu Oromo, która umożliwiała tak dokładne rozplanowanie życia obywateli. Długowieczności Oromo sprzyja dobry klimat, w którym żyją, oraz żyżne gleby, umożliwiające różnorodne uprawy.

Dokładny podział na klasy i stopnie systemu Gada przedstawia się następująco:

1.Dabbalee (od urodzenia do 8 roku życia) – już od małego wpaja się chopcom podstawy życia społecznego

2.Folle (8 – 16 lat)

3.Qondalla (16 – 24 lata)

4.Raba (24 – 32 lata)

5.Dari (32 – 40 lat)

6.Gada (40 – 48 lat)

7.Yuba I (48 – 56 lat)

8.Yuba II (56 – 64 lata)

9.Yuba III (64 – 72 lata)

10. Gada Modżi (72 – 80 lat)

11.Joarsa (powyżej 80 roku życia)

Oprócz Gada istniał wśród Oromo jeszcze jeden system. Dotyczył podziału na wiele mini-państewek, będących w rzeczywistościami

Grób Oromo

Zdjęcie:

Martha de Jong-Lantink

wielkimi rodami. Każdy posiadał swojego przewódcę, tzw. głowę rodu, którą stawał się jego najstarszy przedstawiciel. Pełnił on funkcję reprezentacyjną i doradczą, w żadnym razie zaś nie mógł od reszty rodu pobierać żadnych opłat ani podatków. Rody dzieliły się dalej na różne rodziny. Każda z nich mogła wystawić swojego najstarszego członka do rodowej rady zwanej lube. W ciągu każdych czterdziestu lat dana głowa rodziny mogła należeć do lube tylko raz, na okres pięciu lat. Członkowie lube pełnili funkcje sądowe i państwowe w obrębie danego rodu/państewka, zajmowali się też godzeniem skłóconych rodzin. Lube, podobnie zresztą jak i system Gada, przestawało jednak istnieć wraz z podbojmi ludów Oromo przez kolejnych władców etiopskich, całkiem zaś podupadło po podboju Menelika II, który ostatecznie podporządkował sobie Oromo, wykorzystując dążenia separatystyczne wewnątrz narodu i liczne różnice pomiędzy poszczególnymi jego rodami.
System Gada osłabł także przez wprowadzenie systemu podziałów ziemskich – dominację i autorytet ma ten, kto ma więcej ziemi, a nie wyższy stopień Gada.
Co się zaś tyczy Menelika II, do dzisiaj wielu Oromo darzy go nienawiścią i patrzy niechętnie na rządy amharsko-tigrejskie. Sami Oromo są jednak wciąż za mało zorganizowani jako grupa i zbyt podzieleni regionalnie i religijnie (kwestia wyznania pozostaje tu chyba najważniejszym czynnikiem), aby stworzyć w pełni jednolity i zjednoczony naród, mimo że są najliczniejszą grupą etniczną Etiopii . Wielu z nich przejęło też sporo wzorców kulturowych od Amharów, których kultura była bardziej rozwinięta, i mocno się już zintegrowało. Ludzie mieszkający na wsi w regionie Oromo są ponadto zadowoleni ze swego losu, dobrze im się żyje na żyznych ziemiach, i wszystko im jedno, które plemię jest u władzy (nie jest to jednak powszechny wśród wszystkich Oromo stosunek do rządzących).

Wracając do kwestii struktury społecznej Oromo, koniecznie trzeba opisać życie rodzinne. Ma ono wielką wartość dla tego ludu. W powszechnej opinii każdy powienien zakładać rodzinę i mieć dużo dzieci. Im będzie ich więcej, na tym większy szacunek zasłużą rodzice. Życie bez dzieci postrzegane jest jako puste i jałowe, a człowiek, który w ogóle nie zakłada rodziny, zasługuje na lekceważenie.
Dzieci są tak istotne, że mąż nie może się pokazać teściom na oczy (dosłownie!), dopóki jego żona nie powije pierwszego potomka.
W niektórych rejonach do XX wieku powszechne było wielożeństwo oraz pożyczanie sobie żon, czasem za opłatą. Liczba żon nie była oficjalnie ograniczona, zależała jedynie od woli i zamożności mężczyzny. Żony nie mieszkały jednak razem, każda miała osobny dom i prowadziła osobne gospodarstwo, osobno też wychowywały dzieci, mąż zaś przebywał kolejno we wszystkich domach. Nierzadko Oromo swoje żony kupowali, płacąc teściom bydłem.
Często żonę wybierali rodzice mężczyzny, jednak w przeciwieństwie do małżeństw amharskich, młodzi mogli się zbuntować i nie zgodzić z wolą rodziców. Wówczas chłopak porywał tę dziewczynę, którą kochał i chciał poślubić i zawierał z nią małżeństwo potajemnie, informując o tym rodzinę post factum. W takim wypadku rodzice musieli zaakceptować wybór młodych i ich pobłogosławić. Dziewczyna też mogła wybrać ukochanego, jeśli jednak była zbyt biedna, aby jej się mógł oświadczyć, wystawała tak długo pod domem wybranka, aż nie została wpuszczona do środka. Co ciekawe, decyzja nie należała do rodziców, tylko do chłopaka, i ślub taki był traktowany tak samo, jak inne. Zwyczaj ten zwany był assena.
Jednak aby tego typu podstępy czy porwania się liczyły, dziewczyna musiała zachować dziewictwo aż do ślubu. W przeciwnym razie w przypadku owdowienia nie mogłaby ponownie wyjść za mąż. Zdarzały się przypadki przekupywania pana młodego przez rodzinę dziewczyny, aby przymknął oko na brak cnoty swej żony.
Małżeństwa są przeważnie zawierane stosunkowo późno, bo w wieku 16-18 lat, co wyróżnia Oromo na tle innych plemion Etiopii (dla porównania: u Afarów pobierają się nawet dzieci w wieku 10 lat!). Dziewczęta uważane za dojrzałe poddaje się obrzezaniu, dopiero wtedy mogą wyjść za mąż.
Nie dopuszcza się do rozwodów, a niewierność jest karana.

Wierzenia

Wśród Oromo znaleźć można i chrześcijan, i muzułmanów. Wyznanie jest przeważnie związane z regionem, w którym się mieszka: Oromo z północy to głównie chrześcijanie, zaś ci ze wschodu czy południa – muzułmanie.
Część Oromo kultywuje dawne wierzenia animistyczne, a ich wiara, jak pisze Bułatowicz, “ jest nieokreślona, nie tworzy żadnego systemu. Jest to jakaś niewyraźna, instynktowna wiara w wyższą istotę, ale jasno określonego pojęcia o bogu nie mają. Wierzą , że bóg – uak – znajduje się w niebie, że jest wielki i wszechmogący. (...) Kochają przyrodę, czują ją, żyją z nią i zdaje im się, że i ona obdarzona jest duszą. Rzeka, góra, duże drzewo – wszystko to żywe istoty i Galla oddają im cześć”.

Jest to zatem wiara prosta, bez wielkich pytań egzystencjalnych. Kto jest dobry, po śmierci zazna szczęścia, kto żyje źle, temu po śmierci będzie źle. Ponadto wielu Oromo tworzy sobie swoje własne, synkretyczne wierzenia: czczą przyrodę, ale jednoczęśnie wierzą w Maryję i obchodzą święta muzułmańskie.18

Cechy charakterystyczne Oromo

Dziewczynka Oromo

sprzedająca pomidory

Zdjęcie: Charles Fred

Oromo lubią proste, rodzinne życie i bliskość natury, którą szczerze kochają. Tak samo bliska jest im wolność i niezależność (dlatego też niektórzy Oromo m.in. źle znoszą fakt, że w rządzie Etiopii zasiadają głównie Amharowie i Tigrejczycy).
Uwielbiają zabawę, świętowanie i taniec. Jest on bardzo skoczny i energiczny. Różni się od typowego tańca Amharów czy Guragie, w którym najwięcej porusza się ramionami – Oromo tańczą przede wszystkim nogami, które ruszają się żwawo i rytmicznie.
Charakteryzują się wielkim zamiłowaniem do kolorów. Ich stroje są niesamowicie barwne, łączą pomarańcz, fiolet i inne intensywne kolory. Nieodłącznym elementem stroju jest też biżuteria. Przepadają za różnymi ozdobami, paciorkami, bransoletami. Mężczyźni często zdobią sobie głowy lwią grzywą. Rodzaj stroju w dużym stopniu zależy od regionu, w którym mieszka dana grupa Oromo. Ci mieszkający bliżej Amharów, noszą szammy tak jak oni. W innych regionach zdarzają się stroje ze skór. Dzieci do wieku 10-11 chodzą nago.
Są bardzo wojowniczy, w całej Etiopii słyną ze swoich walk na kije. Mimo że walczenie na kije nie wydaje się być groźną “rozrywką”, Oromo tak się w niej zapamiętują, że czasami kończy się czyjąś śmiercią. Można o nich powiedzieć, że lubią “tłuc się” dla sportu.
Podobnie jak u Afarów, w wielu regionach zwyczaj nakazywał panu młodemu “poszczycić” się jakimś zabójstwem i udowodnić je kastracją. Zniesiono jednak ten wymóg; obecnie, jeśli się wymaga jakiejś krwawej ofiary, jest to zwierzę, np. lew.
Ze względu na tę wrodzoną waleczność, Oromo są świetnymi myśliwymi i po prostu uwielbiają polować.

Oromo od zawsze byli dość pogardzani przez Amharów,którzy uważali ich za ludzi gorszych od siebie, o niższej kulturze i obyczajach. Cesarz Menelik II, znosząc niewolnictwo, miał powiedzieć: “każdy jest człowiekiem, nawet Galla”.
Istniało też wiele lekceważących powiedzeń na ich temat.

Zostało już powiedziane, że Oromo nigdy nie spisali swej historii. Nie posiadali też w ogóle żadnej tradycji piśmienniczej, a ich język był językiem wyłącznie mówionym. Dopiero w 1991 roku oficjalnie ustalono pisownię afaan oromo w alfabecie łacińskim (tłumaczono to jego większą powszechnością i łatwością, jednak ogólnie wiadomo, że był to swoisty “pstryczek w nos” wobec Amharów – Oromo nie chcieli przyjąć alfabetu etiopskiego, mimo że został on uznany za ogólnonarodowy). Odtąd w szkołach w regionie Oromo naucza się tego języka jako języka lokalnego, mimo problemów związanych z ciągle jeszcze małą ilością źródeł pisanych w tym jezyku.
Handmade, silver jewellery - JM Popiel