Kultura > Literatura
Literatura w języku amharskim
Wraz z powrotem panowania dynastii salomońskiej w XIII w. język amharski stał się oficjalnym językiem dworu. Niemniej jeszcze długo, bo aż do połowy XIX w., był to niemal wyłącznie język mówiony, bez standaPiśmiennictwo w języku amharskim do połowy XIX wiekuryzowanej formy pisanej. Prawie wszystkie utwory i kroniki sprzed połowy XIX w. powstały w martwym już dziś języku gyyz. Prawie wszystkie, gdyż istnieje kilka wyjątków. Jednak oprócz literatury pisanej funkcjonowała w kulturze etiopskiej, podobnie jak i w innych kulturach afrykańskich i orientalnych, tradycja przekazu ustnego. Liczne podania i legendy, baśnie, zagadki i przysłowia były przekazywane z pokolenia na pokolenie w różnych językach lokalnych Etiopii, ale nigdy w gyyz (odkąd stał się tylko językiem literatury). Dopiero język amharski wprowadził je do literatury pisanej w XIX i XX wieku.


Mimo że za początek literatury amharskiej uznaje się połowę XIX w., omawiając ją koniecznie należy też poświęcić osobną uwagę jej pojedynczym dziełom sprzed tego zwrotnego momentu.

Piśmiennictwo w języku amharskim do połowy XIX wieku

Przy omawianiu tego tematu pojawia się pewna trudność. Nie wiadomo dokładnie, od którego momentu amharski zaczął funkcjonować jako całkowicie odrębna i samodzielna jednostka językowa. Ponadto aż do stosunkowo niedawna, bo do końca XIX w., był bardzo niejednorodny, posiadał wiele wariacji regionalnych i żadnej oficjalnie uznanej formy standaryzowanej. Stąd też o niektórych dziełach ciężko jest powiedzieć czy są to utwory napisane w gyyz, ale z silnymi naleciałościami języka amharskiego, czy też są to utwory w dawnych odmianach amharskiego z licznymi zapożyczeniami leksykalno-morfologicznymi z gyyz, czy po prostu zostały napisane w jakiejś specyficznej, lokalnej odmianie amharskiego.

Przykładem takiego dzieła są Pieśni Królewskie, uznawane za pierwsze amharskie dzieło literackie i za zabytek literatury amharskiej. Język Pieśni posiada cechy zarówno gyyz, jak i amharskiego, a poza tym sporo słów niezrozumiałych ani w jednym, ani w drugim języku.
Pieśni zostały napisane na cześć etiopskich władców rządzących od XIV do XVI wieku. Nie wiadomo czy były pisane w czasach współczesnych tym włacom, czy powstały później. Jedyne odnalezione manuskrypty pochodzą z czasów późniejszych, jednak niektóre cechy utworu wskazują na to, że został on napisany dużo wcześniej – istnieją zatem dwie różne hipotezy dotyczące czasu powstania Pieśni. Ciekawy jest fakt, że Pieśni Królewskie były wciąż zrozumiałe dla czytelnika z przełomu XIX/XX wieku. Na jego podstawie niektórzy badacze nie zgadzają się z hipotezą, jakoby język Pieśni był bardzo archaiczną i już zapomnianą odmianą amharskiego. Przypuszczają raczej, że zostały one napisane w jednej z tych odmian języka, które przetrwały do naszych czasów.

Władcy opiewani w Pieśniach to cesarze Izaak, Zar'a Jaykob, Amde Tsyjon i Asnaf Sagad. Nie we wszystkich imię cesarza jest wymienione, jednak czasami można je wywnioskować z innych elementów danego utworu.
Pierwszego polskiego przekładu Pieśni Królewskich dokonała Joanna Mantel-Niećko, zasłużona polska etiopistka.


Następny ważny punkt w historii języka i literatury amharskiej to XVII wiek. Pojawiło się wówczas całkiem sporo dysput teologicznych napisanych po amharsku i wywołanych przybyciem do Etiopii jezuitów z Europy . Pisano je w języku amharskim, aby mogły trafić również do laickich wiernych, przeważnie nie znających gyyz (jako że był to język kleru i ludzi wykształconych – a wykształcenie zdobywało się wówczas głównie w przykościelnych szkołach). Czasem mówi się, że owi europejscy przybysze może i nie przekonali Etiopczyków do swojej wizji chrześcijaństwa, ale za to byli jednym z bodźców do rozwoju pisanego amharskiego. Ich obecność skłoniła duchownych etiopskich do tłumaczenia dzieł religijnych z gyyz na amharski.

Stąd też inne siedemnastowieczne dzieła amharskie to głównie przekłady z języka gyyz (przeważnie tekstów religijnych), np. Psalmów Dawidowych, Pieśni nad Pieśniami, Pochwała Maryi, T'abiba t'abiban (Mądrość mędrców). Niemniej powstało też trochę dzieł oryginalnych (nie przekładów): Negere hajmanot (Na temat wiary), Je-hajmanot ammalales (Odpowiedzi wiary), Wyjaśnienie trzech osób Boga i ich jedności i inne.

Z XVIII wieku z pewnością pochodzą Sine fit'ret (Piękno stworzenia) oraz B∂' ∂la Nagast (Zamożność rządzących – tłum. z gyyz), jak również niektóre traktaty medyczne (pisane również później, głównie w XIX wieku).

Rzeczywiście nieliczne były dzieła pisane po amharsku do XIX wieku. Dlaczego sytuacja ta zmieniła się właśnie w połowie owego stulecia? Co było tym punktem zwrotnym dla statusu literackiego języka amharskiego?

Piśmiennictwo amharskie w latach 1855-1941

Wielu badaczy (np. Ullendorf, Cerulli ) bez wahania wskazuje postać cesarza Teodora II jako tego, który walnie przyczynił się do zwiększenia znaczenia amharskiego i, co za tym idzie, prawie całkowitego wyparcia gyyz z literatury.
Władca ten doprowadził do zakończenia podziału dzielnicowego kraju i zjednoczył Etiopię pod swoim berłem. To za jego panowania rozpoczął się, kontynuowany później przez kolejnych władców, rozwój Etiopii jako scentralizowanego państwa. Również za jego rządów powstały pierwsze kroniki królewskie po amharsku, autorstwa alek'a Zeneb. Język tych kronik to amharski z Szeua, regionu władców etiopskich. To właśnie ta odmiana amharskiego stała się później odmianą standaryzowaną.
Widać tu pewien podział na tzw. “przed” i “po” w historii języka amharskiego. Przed rządami Teodora w użyciu było bardzo wiele odmian amharskiego mówionego i pisanego. Po jego panowaniu przewagę zyskał amharski z Szeua i powoli wyparł z użycia literackiego inne odmiany amharskiego, prowadząc tym samym do jego unifikacji językowej.
Od tego momentu w dziejach amharski stopniowo zastępuje gyyz (w literaturze), jednak warto zaznaczyć, że nadal utrzymany zostaje typowy dla gyyz styl pisania: pomieszana chronologia, szczegółowe opisy bohaterskich czynów i postaci, specyficzna poetyka, swoisty sposób pisania gramatyk.
Dzieła z tego okresu to np. Mist'ire syllasje (Tajemnica Trójcy), utwór typowy w etiopskiej tradycji dzieł religijnych, gdyż napisany w formie pytań i odpowiedzi. Inne charakterystyczne gatunki z tamtego okresu to sełaseł, czyli utwory omawiające gramatykę (główni przestawiciele to abba Jayk'ob Gebre Ijesus i kentiba Gebru Desta), oraz poezja k'ynie i gyt'ym (których znawcą był m.in. współczesny pisarz Hiruj Uelde Syllasje). W poezji etiopskiej nadal, bez względu na wprowadzenie nowego języka do literatury, królowały gry słów i podwójne znaczenia (sym-ynna uerk', czyli słynna poezja “wosk i złoto”).5

Dopiero w XX wieku zaczęły do etiopskiej literatury docierać nowe prądy i style. Etiopia po raz pierwszy w historii zaczęła się otwierać na kontakty z Europą – wcześniej była wobec Europejczyków bardzo nieufna. Cesarz Menelik II, a później Hajle Sellasje I, świadomie ściągali z Europy różne nowinki technologiczne, czerpali też z europejskich wzorców edukacyjnych. Wysyłano również etiopską młodzież (oczywiście tylko tą z zamożnych bądź zasłużonych cesarzowi rodzin) na studia do Europy, gdzie stykała się z zupełnie innym stylem życia i sposobem myślenia. Nie mogło to nie zostawić w nich śladu. Gdy wracali do ojczyzny, przekazywali rodakom zdobyte w Europie doświadczenia. Te na początku niewielkie, ale nieustające wpływy kultury europejskiej stopniowo doprowadziły do zmian również w sferze literatury.

Nie bez znaczenia było pojawienie się druku. Najpierw dzięki misjonarzom europejskim w drugiej połowie XIX wieku, a potem, w 1911 roku, dzięki Menelikowi II, który założył pierwszą etiopską drukarnię. Druk umożliwił pełniejsze szerzenie piśmiennictwa i literatury amharskiej, umocnił też pozycję amharskiego z Szeua jako głównej odmiany językowej. W rezultacie rozwój piśmienncitwa “nabrał rozpędu”. Powstały wówczas pierwsze gazety i czasopisma: dwutygodnik Aymro (Wiedza) w 19246, następnie Byrhan-ynna Selam (Światłość i Pokój) w 1925, tygodnik At'bija Kokeb (Gwiazda poranna) w 1935 i wkrótce po nim miesięcznik Kesatie byrhan le-lybbe t'ebiban (Ten który oświeca mądre umysły).


W 1830 roku po raz pierwszy przetłumaczono na amharski Biblię. Tłumaczenia z języka arabskiego dokonał w Kairze, na prośbę konsula francuskiego, ksiądz Abu Rami. W 1840 amharską Biblię opublikowało Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne.
Współcześnie istnieją też tłumaczenia bezpośrednie z języków biblijnych, jak np. to dokonane przez Międzynarodowe Towarzystwo Biblijne w roku 1988 (Nowy Testament) i 2001 (Stary Testament). Tłumaczenie to jest dziś dostępne bezpłatnie na stronie internetowej Towarzystwa.

Z końcem XIX wieku pojawiły się w Etiopii pierwsze tłumaczenia dzieł europejskich na język amharski. Bardzo znaczące było przetłumaczenie książki Johna Bunyana pt. Pilgrim's Progress przez Gebregijorgis Terfe. Przekład ukazał się drukiem w 1884 roku w Szwajcarii. Wywarł duży wpływ na etiopskich twórców. Był dla nich inspiracją zarówno pod względem formy, jak i treści (podróż głównego bohatera (o dobrym sercu) przez świat, opowiedziana w specyficznym, pełnym alegorii stylu). Przykładem utworu etiopskiego zainspirowanego powieścią Bunyana jest między innymi Seł-ynna guzoł (Człowiek i jego podróż) autorstwa Gebre-uerk' Agonafer.
Pilgrim's Progress wpłynął znacząco także na dwóch pisarzy uważanych za najważniejszych twórców etiopskich pierwszej połowy XX wieku: Hiruj Uelde Syllasje oraz Afe Uerk' Gebre Ijesus. Wprowadzili wiele nowych trendów do rodzimej literatury, ale jednocześnie byli wierni gatunkom i stylom tradycyjnym. Za ich najważniejsze dokonanie podaje się wprowadzenie do literatury etiopskiej gatunku całkowicie jej dotąd obcego: powieści. Co bardzo istotne, obaj twórcy jako pierwsi w Etiopii kierowali się również do nowego typu czytelnika: człowieka młodego, posiadającego europejskie lub wzorowane na europejskim wykształcenie, obytego z literaturą światową.

Afe Uerk' Gebre Ijesus
jest autorem pierwszej etiopskiej powieści: Lybb-ueled tarik (Wymyślona historia, dosł. 'historia zrodzona w sercu', przetłumaczona na język angielski jako Tobiya). Od tytułu tej książki pochodzi amharska nazwa powieści, czyli właśnie lybb-ueled tarik. Utwór ten został po raz pierwszy opublikowany w 1908 roku w Rzymie (Gebre Ijesus studiował we Włoszech, gdzie był bardzo zachęcany do pisarskiej twórczości przez jednego z wykładowców, profesora Francesco Gallina). Jest to powieść o dość dynamicznej akcji i szczegółowej, błyskotliwej narracji; nie brak w niej również subtelnego humoru i bardzo ciekawie opisanych scenek sytuacyjnych. Tym utworem Afe Uerk' udowodnił, jak wydajnym i elastycznym językiem literackim może być amharski mimo tak krótkiej tradycji pisanej. Pokazał też, jak zręcznie on sam tym językiem się posługuje: w książce liczne są ciekawe i nietypowe porównaia czy hiperbole, wiele jest również onomatopej i neologizmów. Stąd też o stylu Afe Uerk' Gebre Ijesus można w niektórych źródłach przeczytać, że jest “śmiały”.
Wśród etiopistów zdarzają się też odmienne opinie o tym pisarzu. Niektórzy są zdania, że Lybb-ueled tarik jest przeceniana przez nie-Etiopczyków, że w Etiopii powieść ta nie była znana aż do schyłku panowania Hajle Sellasje I i zaraz po rewolucji 1974 roku poszła w zapomnienie, zaś reszta jego twórczości wcale nie cieszy się wielką poczytnością. Głosy negatywne są jednak o wiele mniej liczne.

Drugi pisarz, Hiruj Uelde Syllasje, był bardzo zaangażowany w sprawę modernizacji swojego kraju. Troska o dobro Etiopii jest bardzo widoczna w jego utworach. Był bardzo aktywnym człowiekiem, działał jako dyplomata i pracownik społeczny, i bardzo płodnym twórcą – spisywał twórczość ludową i anonimową poezję tradycyjną, sam również tworzył poezję i prozę, ale też i dzieła moralizatorskie, edukacyjne i reformatorskie.
Wśród jego powieści znajdziemy między innymi następujące utwory: Uedadzie Lybbie (Moje serce moim przyjacielem) wydany w 1915, Jelybb assab: JeByrhan-ynna jeTsyjon Mogesa gabicia (Przemyślenia serca: Ślub Birhan i Tsiyon Mogesa) wydany w 1923 oraz Haddis alem (Nowy świat) wydany w 1925 roku.

Jeśli porównać twórczość tych innowatorów, widać, że ich dzieła w jakiś sposób się uzupełniały. Afe Uerk' Gebre Ijesus pisał językiem bogatym i ekspresyjnym, podczas gdy styl Hiruj Uelde Sellasje był prosty i pozbawiony dwuznaczności. Co może zdumiewać, żaden z nich, mimo studiów za granicą i znajomości języków europejskich, nie wpadł w pułapkę zapożyczeń i kalek językowych. Obaj pisali pięknym, starannym amharskim. Ich działalność pisarska była przełomowa pod wieloma względami, także pod tym, że po ich pojawieniu się nie opublikowano już więcej żadnego nowego dzieła w języku gyyz. Język amharski na dobre rozgościł się w etiopskiej literaturze.

Kolejnym nowym gatunkiem wprowadzonym do rodzimej literatury był dramat. Pierwszą etiopską sztuką była najprawdopodobniej Yałrełoć komedija (Komedia ślepego) autorstwa Tekle Hauarjat Tekle Marjam, napisana w 1904 roku (wg kalendarza etiopskiego) i wystawiona 9 latach później w hotelu Majestic (w owych czasach nie było w Etiopii żadnego teatru). Było to dzieło bardzo krytyczne wobec administracji i urzędników, więc zaraz potem zakazano dalszego pisania i wystawiania sztuk teatralnych. Yałrełoć komedija nigdy nie została opublikowana, a jedyny egzamplarz rękopisu istniejący do dzisiaj jest w posiadaniu potomków pisarza Tekle Hauarjata.
Dramat wrócił do łask dopiero gdy ministrem edukacji został ato Sahle Tsedalu, w roku 1930 A.D. Zostało wówczas napisanych sporo sztuk, ale opublikowano tylko dwie, obie autorstwa Joftahe Neguse: T'yk'ym jallebat cieuata oraz Jehod amlaku k'ytat. Główną rolę w tych sztukach odgrywały nie jakakolwiek akcja czy barwne postaci, ale dialogi, skrzące dowcipem, energią, potocznym słownictwem i grą słów.

Od lat 20. XX wieku zaczęła też rosnąć liczba pozycji popularyzujących wiedzę o świecie, dydaktycznych, poświęconych rolnictwu czy geografii. Stopniowo zmieniał się również sposób pisania gramatyk i książek historycznych. Afe Uerk' Gebre Ijesus napisał pierwszy tego typu traktat o czasowniku amharskim (po włosku), zaś alek'a Tajje Gebre Marjam – Jeitjop'ja Hyzb Tarik (Historię ludów Etiopii).

Wkrótce jednak etiopska twórczość literacka została przerwana na kilka lat z powodu wojny włosko-etiopskiej (1936-41). Brak dzieł pisanych nie oznaczał jednak całkowitego zastoju w twórczości literackiej czy artystycznej. Podczas wojny kraj przemierzali tzw. azmari, wędrowni muzycy, który patriotycznymi pieśniami zagrzewali lud do walki. Krążyło też wiele ustnych opowieści, z których niestety wiele zostało zapomnianych.

Literatura amharska po 1941 roku

Okres powojenny i druga połowa XX wieku to czas okrzepnięcia języka amharskiego w jego ujednoliconej formie pisanej. Szło to w parze z ogólnymi zamiarami cesarza Hajle Sellasje I: wzmocnienem jedności państwa, centralizacją władzy i umocnieniem międzynarodowej pozycji Etiopii. Cesarz dążył również do utworzenia w kraju elit intelektualnych, tak potrzebnych do odbudowy kraju po wojnie, w związku z czym wysyłano bardzo wielu młodych i zdolnych Etiopczyków na studia do Europy i Stanów Zjednoczonych. Stało się jednak coś, czego cesarz nie przewidział: wielu studentów wracało z nowym światopoglądem i oceniało bardzo krytycznie sytuację w ojczyźnie. Literatura z tamtego okresu, oprócz wielu dzieł pochwalnych na cześć władcy (część z nich pisana na zlecenie cesarza), odzwierciedla również właśnie owo nowe spojrzenie na Etiopię, spojrzenie niezwykle ostre i krytyczne. Jako że wielu twórców dawało upust swemu niezadowoleniu z sytuacji w kraju w swoich dziełach, Hajle Sellasje wprowadził od lat 60. cenzurę (przyczynił się do tego również nieudany zamach stanu). Intelektualiści odpowiedzieli dziełami pełnymi aluzji, metafor i ukrytych znaczeń, przekazując swoje niezadowolenie i krytykę w sposób zakamuflowany.
Nowe prądy w literaturze adaptowały się bardzo powoli, stopniowo, bez gwałtownej rewolucji kulturalnej. Rodzima tradycja pisarska była zbyt silna, aby można ją było szybko zastąpić trendami z Zachodu. Niekoniecznie też zachwycali Etiopczyków twórcy najbardziej uznani w Europie. Wyżej na przykład ceniono Bunyana niż Szekspira – po prostu bardziej przemawiał do etiopskiego ducha narodu. Wynikało to z faktu, że w ciągu wieków Etiopczycy wykształcili własne kanony piękna i sztuki, i nie potrafili i nie chcieli bezmyślnie ich zastąpić zachodnimi wzorcami. Dzięki temu etiopska literatura nadal, mimo wielu wpływów zachodnich, pozostała literaturą bardzo oryginalną.

Wśród pisarzy tego okresu bardzo wyróżnili się Mekonnyn Yndelkaczeu, Gyrmaczeu Tekle Hauarjat i Kebbede Mikael.

O pierwszym z nich mówi się czasem, że jest kontynuatorem Hiruj Uelde Sellasje. Obaj pochodzili z dobrych rodzin i zdobyli tradycyjne etiopskie wykształcenie. Mekonnyn, podobnie jak Hiruj, był bardzo aktywny na scenie polityczno-społecznej, a jako pisarz wykazywał się wielką różnorodnością: pisał utwory filozoficzne, historyczne, eseje moralistyczne, autobiografie, sztuki teatralne, fikcję. W jego dziełach bardzo wyraźna jest głęboka religijność i duchowość oraz odrzucenie przywiązania do rzeczy przemijalnych.

Gyrmaczeu Tekle Hauarjat, ze wzgledu na liczne obowiązki służbowe (był członkiem rządu), nie wydał zbyt wielu dzieł. Jest niemniej autorem jednej z najbardziej poczytnych i lubianych etiopskich powieści pt. Araja, która zapewniła mu stałe miejsce w historii etiopskiej literatury. W książce opowiedziana jest historia młodego chłopa o imieniu Araja, który na przekór wszystkim i wszystkiemu pragnie zdobywać wiedzę i wykształcenie. Udaje mu się spełnić jego zamiar, wyjeżdża nawet na studia za granicę. Wówczas staje też wobec dylematu: zostać na obczyźnie i tam ułożyć sobie wygodne życie czy wrócić do kraju i służyć mu zdobytym za granicą doświadczeniem. Araja wybiera powrót. Temat ewidentnie oddaje ducha tamtych czasów, gdy bardzo wielu Etiopczyków studiowało w Europie – dylemat Arai był niewątpliwie i ich dylematem.

Kebbede Mikaela uważa się nie tylko za wybitnego twórcę tamtego okresu, ale za jednego z najwybitniejszych etiopskich twórców w ogóle. Był pisarzem wszechstronnym i bardzo płodnym. Jego dzieła wyróżniają się także niezwykle pięknym językiem. Pisał sztuki teatralne, adaptacje dzieł Szekspira, poezję, biografie znanych postaci historycznych oraz traktaty na temat kultur zupełnie różnych od etiopskiej. Był pierwszym laureatem Nagrody Literatury Amharskiej, ustanowionej przez cesarza Hajle Sellasje I w 1964 roku. Reprezentował też Etiopię w różnych przeglądach kultury i sztuki afrykańskiej.

Tych trzech autorów uważa się za godnych następców Afe Uerk' Gebre Ijesus i Hiruj Uelde Sellasje ze względu na ich głęboką znajomość własnej kultury i historii połączoną z obyciem z innymi kulturami. Stanowili pomost pomiędzy dawną etiopską tradycją a zakradającą się do Etiopii kulturą europejską. Potrafili czerpać z obu tych źródeł, wykazując się przy tym dużą świadomością historyczno-społeczną.

Inni ważni twórcy tamtego okresu, tj. okresu między wojną włosko-etiopską a rewolucją w 1974 roku, to z pewnością Byrhanu Zeryihun, Mengystu Gedamu, Taddese Liben, Haddis Alemajjehu, Ts'egaje Gebre Medhin, Abie Gubenja, Bieka Nemo, P'aulos Nyonyo czy Mengystu Lemma. Byli to twórcy bardzo zaangażowani społecznie, rozprawiający się w swych utworach z niesprawiedliwością i wszelkimi objawami złego rządzenia krajem. Wielu z nich było objętych cenzurą, wiele dzieł napisanych wówczas nie ukazało się aż do końca panowania cesarza Hajle Sellasje I. Autorzy ci pisali nie tylko o sytuacji w Etiopii, lecz również o problemach innych krajów afrykańskich.

Okres powojenny to także czas licznych przekładów dzieł znanych pisarzy europejskich: Szekspira, Moliera, Puszkina czy Tołstoja. Zaczęto również uświadamiać sobie wartość tradycyjnego przekazu ustnego i wielu etiopskich twórców nie tylko pisało własne utwory, ale też spisywało powoli zapominane legendy, opowiadania i poezję. Powstało też kilka dzieł będących zapisem etiopskich zwyczajów i tradycji, jak np. Zikre neger (Księga wspomnień) autorstwa Mahiteme Sellasje Uelde Mesk'el. Wielkie zasługi na polu zbierania i upamiętniania etiopskiej twórczości ludowej mają Mersje Hazen Uelde K'irk'os, Mengystu Lemma, Gebre Ueld Yngyda Uerk', Abbebe Ajczecz czy Alemajjehu Moges.
Mengystu Lemma był ponadto jednym z bardzo nielicznych twórców, który kontynuowali w języku amharskim tradycję etiopskiej poezji, dotąd pisanej w gyyz. To on przetłumaczył też wiele amharskich dzieł na język angielski.

W 1959 roku (wg kalendarza etiopskiego, tj. 1966/67 wg kalendarza gregoriańskiego) ukazała się jedna z najsłynniejszych etiopskich powieści, Fyk'yr yske mek'abyr (Miłość aż po grób) autorstwa Haddisa Alemajjehu.

W 1961 roku powstało pierwsze stowarzyszenie etiopskich pisarzy, zaś 4 lata później Amerykanin o nazwisku Talbot założył Ethiopian Publishing Share Company, pierwsze etiopskie przedsiębiorstwo wydawnicze. Były to niewątpliwie kolejne ważne kroki w rozwoju etiopskiej literatury. Niestety, istniały również czynniki osłabiające go. Przede wszystkim, pisarze właściwie nie byli wynagradzani za swoje wydane utwory. Wobec tego byli zmuszeni szukać innych źródeł dochodu, nie mogli więc całkowicie poświęcić się swej twórczości. Rozwój literatury hamowany był – i jest nadal – ciężką sytuacją gospodarczą kraju i wysokim wskaźniekim analfabetyzmu wśród społeczeństwa etiopskiego.

W latach 60. ukazało się też kilka nowych gazet: Tat'ek' (Do boju), Tyglaczyn (Nasza walka), obie po amharsku, czy Challenge po angielsku. Omawiano w nich wszystkie najważniejsze dla kraju kwestie. Zawartość tych tytułów świadczyła dobitnie o tym, że Etiopczycy, pod wpływem studiów na Zachodzie i zderzenia się z innymi kulturami, gorączkowo szukali jakiegoś rozwiązania dla swojej ojczyzny.

Ponadto powstało wówczas sporo dzieł patriotycznych, opiewających dawnych i współczesnych bohaterów. Bez wątpienia przyczyniła się do tego wojna z Włochami, a później rewolucja w 1974 roku.

Wiele jest też na pewno innych kwestii i autorów godnych omówienia w ramach literatury amharskiej, jednak wciąż bardzo niewiele jest źródeł pisanych na ten temat, zwłaszcza jeśli chodzi o najnowszą literaturę. W miarę możliwości wiedza ta będzie tu w przyszłości uzupełniana.

Podsumowując omówienie literatury etiopskiej pisanej w języku amharskim, warto jeszcze raz podkreślić, jak wielki dokonał się w tej dziedzinie postęp. Został ujednolicony język pisany. Uświadomiono sobie również niezwykłe możliwości ekspresji języka amharskiego i starano się je wykorzystać i udoskonalać. XX-wieczni pisarze etiopscy stworzyli literaturę amharską praktycznie z niczego, nie mając poprzedników ani żadnych wzorców.
Handmade, silver jewellery - JM Popiel