Kącik Językowy > Języki Etiopii
Najważniejsze języki Etiopii
Przedstawionymi poniżej językami posługuje się najwięcej osób w Etiopii lub są one ważne kulturowo i historycznie, bądź też w jakiś inny sposób wyróżniają się na tle ogólnej sytuacji lingwistycznej kraju. W przyszłości zostaną tu być może również omówione języki mniej znane.


AMHARSKI

Na pierwszym miejscu plasuje się አማሪኛ amarinia (język amharski), zarówno jeżeli chodzi o liczbę mieszkańców, dla których jest językiem ojczystym (ang. mother tongue speakers), jak i tych, dla których jest najważniejszym językiem obcym/drugim językiem używanym na co dzień (second language speakers). Jest to ponadto język urzędowy Etiopii, określony w konstytucji jako “język roboczy rządu”, a od XIII do XX wieku (do zniesienia monarchii) był językiem dworu. Mówi nim w całej Etiopii ok. 22,5 mln osób , co stanowi połowę ludności w momencie przeprowadzania ostatniego spisu (chociaż według niektórych badaczy, nawet 80% etiopskiego społeczeństwa może znać amharski - są to jednak dane kontrowersyjne). Dla ponad 17,3 mln jest językiem pierwszym (mother tongue), a dla ponad 5,1 mln językiem drugim. (Najnowsze szacunki mówią o 27 milionach użytkowników natywnych i dodatkowych 7-15 milionach osób, dla których jest to drugi język).

Amharski jest językiem należącym do wielkiej nadrodziny afroazjatyckiej, rodziny semickiej, grupy etio-semickiej, podgrupy południowoetiopskiej, a w niej – do transwersalnych południowoetiopskich (patrz wykres graficzny).

Wykres - języki semickie Etiopii
Oprac.:Maria Popiel na podst. R. Hetzron, Semitic Languages
[w:] The Major Languages of South Asia, the Middle East and Africa,
B. Comrie (red.), London 1990, s. 160-163


Mówi się nim przede wszystkim w Etiopii, używają go jednak także częściowo mieszkańcy Erytrei oraz etiopscy emigranci w Egipcie, Izraelu, Stanach Zjednoczonych i Szwecji.
Jest drugim, po arabskim, największym językiem semickim współczesnego świata, a literatura w tym języku jest jedną z najobszerniejszych w Afryce Subsaharyjskiej. Część osób amharskojęzycznych zna także angielski, arabski, oromo, tigrinia lub inne języki (niektórzy znają więcej niż jeden z wymienionych). Ze względu na rolę, jaką odgrywał i nadal odgrywa w etiopskiej kulturze i historii, poświęcono mu na tej stronie osobny dział, w którym został dokładniej omówiony (Język amharski)

OROMO

Drugim pod względem liczby użytkowników językiem Etiopii jest ኦሮሞ oromo (dawniej gallinia), posiadający ponad 16,7 mln mother tongue speakers oraz ponad 1,5 mln second language speakers (razem ponad 18,2 mln osób – dane z 1994 roku; według najnowszych szacunków osób mówiących w oromo jest co najmniej 30 milionów9). Oromo jest językiem kuszyckim z podgrupy wschodnio-nizinnych kuszyckich, należy więc do rdzennych języków tej części Afryki. Jest największy ze wszystkich języków kuszyckich (mówi nim najwięcej osób).
Termin oromo odnosi się jednak nie do pojedynczego, jednolitego języka, a do całego zbioru jego odmian i dialektów, czasem wzajemnie niezrozumiałych.

Generalnie wyróżnia się następujące odmiany języka oromo:

- mecza (oromo zachodnie)
- tulema (środkowe)
- uello, raja (północne)
- wschodnie oromo
- arusi (południowe)
- gudżi (południowe)
- borena (południowe)

Niemniej sami autorzy tego podziału podkreślają, że nie jest on doskonały, gdyż niektóre z ww. języków są bardzo do siebie podobne i być może później zostaną uznane za jedynie dialekty (znowu pojawia się wspomniany problem z klasyfikacją: czasem granica między dialektem a językiem jest bardzo płynna).

Oto niektóre z charakterystycznych cech oromo:

- szyk SOV (podmiot-dopełnienie-orzeczenie);
- brak rodzajników;
- nietypowy na skalę światową sposób tworzenia przypadków (to biernik, a nie mianownik, jest formą podstawową, od której tworzy się wszystkie pozostałe);
- inne użycie liczy pojedynczej i mnogiej w tym sensie, że zwykła liczba pojedyncza oznacza prawie to samo co liczba mnoga, coś generalnego, ogólnego, np. słowa 'pies' czy 'psy' odnoszą się do psa/psów w ogóle, aby powiedzieć 'jeden pies', należy użyć liczby zwanej w języku angielskim singulative, dodają do słowa sufiks -icca.

Oczywiście, to tylko taka mała próbka cech tego języka, w przyszłości spróbuję napisać o nim więcej, a tymczasem zobaczmy, co piszą o nim inni.
Dość ciekawie scharakteryzował ten język cytowany już kilkukrotnie Aleksander Bułatowicz:

“ Język Galla jest dźwięczny i prosty, a słowa wymawia się łatwo dzięki obfitości samogłosek. Nie ma w nim gardłowych dźwięków charakterystycznych dla języków semickich i nie zauważyłem różnicy między spłógłoskami długimi a krótkimi, która występuje na przykład w amharskim w przypadku liter k i t. Zdania są prostsze i mniej kwieciste niż u Abisyńczyków, krótkie i urywane. Podczas rozmowy słuchający po każdej frazie mówiącego odpowiada “tak” przeciągłym dźwiękiem e, po czym mówiący kontynuuje. Podcas rozmowy z wysoko postawioną osobą Galla zaczynają swoją wypowiedź od słowa baguma - “to prawda”, zapewne dlatego, w ogóle często kłamią. W odmianie czasowników posługują się zaimkami i czasownikami posiłkowymi dla czasu przyszłego, teraźniejszego i zaprzeszłego. Czas przeszły dokonany zaś wyraża się, podobnie jak w amharskim, podstawową formą czasownika. Imiesłowów przymiotnikowych i przysłówkowych używają, ale w znacznie mniejszymstopniu niż Abisyńczycy. Nie znam, niestety, tego języka na tyle, by zdobyć się na jego szczegółową i dokładną analizę.”

Języki oromo są ważne ze względu na liczebność osób, które się nimi posługują, jednak nie odegrały tak istotnej roli w historii Etiopii, jak gyyz, amharski czy nawet o wiele mniej liczebny tigrinia. Właściwie nie posiadają tradycji piśmienniczej. Tak na dobrą sprawę pisać w oromo zaczęto na szerszą skalę dopiero po adaptacji do tego celu alfabetu łacińskiego, tworząc tzw. alfabet qubee, oficjalnie przyjęty przez władze Etiopii w 1991 roku. W 1995 po raz pierwszy ukazała się Biblia w języku oromo, a odkąd wprowadzono pisownię w qubee, pojawiło się więcej tekstów napisanych w oromo niż przez całą jego dotychczasową historię.
Nie do końca jest jednak prawdziwe twierdzenie, że oromo, a ogólnie – języki kuszyckie – nie odegrały żadnej roli w dziejach Etiopii. Nie posiadały tradycji piśmienniczej ani nie były językiem władców, to niezaprzeczalne fakty. Wywarły niemniej spory wpływ na języki semickie Etiopii, które były językami napływowymi i jako takie nieco się wymieszały z językami “tubylczymi”. Zostało to zresztą omówione w Ogólnej sytuacji językowej Etiopii, we fragmencie dotyczącym semickich języków Etiopii.

TIGRINIA

Trzeci język to ትግሪኛ  tigrinia – ponad 3,2 mln mother tongue speakers (w znalezionych przez mnie źródłach brak danych odnośnie second language speakers); Central Statistics Agency of Ethiopia podaje, że Tigrajczyków w Etiopii (w regionie Tigraj) jest 4,3 mln osób, a wiadomo, że prawie wszyscy Tigrajczycy mówią w tigrinia15. Wszystkich ludzi mówiących w tigrinia, łącznie z Erytrejczykami i Tigrajczykami z Izraela, może być około 6-7 mln osób. Tak czy inaczej dokładne liczby będą znane dopiero po zakończeniu opracowywania wyników tegorocznego spisu ludności.
Podobnie jak amharski, tigrinia należy do semickiej rodziny językowej, podrodziny etio-semickiej, grupy północnosemickiej (razem z tigre, gyyz i dahalik).
Tradycja piśmiennictwa w tym języku sięga zaledwie czasów okupacji włoskiej na terenach dzisiejszej Erytrei (wówczas prowincji etiopskiej) i północnej Etiopii. Początkowo pisano tylko utwory religijne i dopiero pod koniec włoskiej okupacji zaczęto tworzyć czasopisma i książki w tym języku. Dziś piśmiennictwo w tigrinia jest jednym z najważniejszych w kraju. Do pisania w tym języku używa się alfabetu etiopskego, tego samego, którym posługują się gyyz i amharski.

Językowi tigrinia jest bliżej do gyyz niż do amharskiego, ma jednak z amharskim sporo wspólnego i, jak podają znawcy, z tigrinia na amharski można tłumaczyć włąściwie “jak leci”, słowo po słowie (i amharski, i tigrinia, mają ten sam szyk zdania SOV). Osoby zaczynające naukę tigrinia i znające już amharski i gyyz, mają z góry dość duże pojęcie o tigrinia: wystarczy, że dostosują słowa w gyyz do amharskiego sposobu układania zdań. Tigrinia różni się od amharskiego w brzmieniu – sprawia wrażenie języka bardziej “gardłowego”. Ponadto ma mniej słów pochodzenia kuszyckiego, a więcej - semickiego.

SOMALI

Kolejny język to ሶማሊ somali – niecałe 3,2 mln użytkowników w Etiopii (według Central Statistics Agency of Ethiopia: 4,3 mln [dane z 2006 roku]), dla których język ten jest językiem pierwszym. Używany jest przez lud Somali w regionie Somali (Ogaden) we wschodniej Etiopii, gdzie ma status lokalnego języka urzędowego. Jest jednak o wiele bardziej rozpowszechniony w Somalii, gdzie również ma status języka urzędowego.
Podobnie jak oromo, należy do rodziny kuszyckiej, do grupy wschodnio-nizinnych kuszyckich, ale już do innej niż oromo podgrupy. Razem z somali do tej samej podgrupy należy język Afarów. Somali, podobnie jak Afarowie, są nomadami i żyją nieco na marginesie etiopskiej kultury narodowej, dlatego ich jezyk nie odcisnął większego piętna na dziejach Etiopii.

GURAGIE

Kolejnym dużym językiem jest ጉራግኛ  guraginia/ guragie (etio-semicki, południowoetiopski), z tym, że określenie guragie to bardziej termin etniczny niż językowy – lingwistycznie guragie, podobnie jak oromo, wystepuje w wielu odmianach. Mowa jest raczej o grupie języków bardzo do siebie podobnych (lub grupie dialektów; w anglojęzycznej literaturze fachowej uzywa się terminu language/dialect clusters, np. 'the gurage cluster'), które w danych statystycznych są sumowane. Nie zawsze są to jednak języki wzajemnie zrozumiałe, np. dialekt A oromo (czy guragie) jest podobny do dialektu B oromo (guragie), dialekt B oromo (guragie) do dialektu C oromo (guragie), itd., ale już przykładowo dialekt G oromo (guragie) nie jest zrozumiały dla użytkowników dialektu A oromo (guragie).
Wyróżnia się co najmniej pięć głównych odmian guragie: soddo (kestane), czaha, inor, silte i zaj.
W każdym razie łączna liczba osób mówiących w różnych odmianach guragie wynosi, wg spisu ludności z 1994 roku, ponad 1,8 miliona osób. Bardzo duża ich część jest jednak również amharskojęzyczna, zapewne ze względu na bliską odległość regionu Gurage od Addis Abeby. Do pisania w guragie używa się alfabetu etiopskiego, niemniej nie ma specjalnej tradycji piśmienniczej w tym jęyku, ponieważ wśród Guragie przeważa ludność wiejska.

INNE

ሲዳሞ sidamo (kuszycki) z liczbą ponad 1,8 mln mother tongue speakers oraz ወላይታ uelajta (należący do języków omotyckich) z liczbą ponad 1,2 mln mother tongue speakers zamykają listę języków będących pierwszymi językami dla co najmniej miliona osób. Wszystkie pozostałe języki Etiopii liczą od kilku użytkowników do 965 tysięcy osób, dla których dany język jest językiem pierwszym.

Podkreślmy tu jednak jeszcze raz, że w przypadku Etiopii nie można utożsamiać liczby przedstawicieli danej grupy etnicznej z liczbą użytkowników języka tej grupy. Przykładowo, Amharów jest mniej niż osób mówiących po amharsku, bo wielu Etiopczyków przyswoiło sobie amharski jako drugi język. Z kolei Felasza w ogóle nie mają swojego języka – mówią po amharsku, a także w tigrinia i w ageu. Warto o tym pamiętać, analizując dane statystyczne.

JĘZYKI SPECJALNE

Oczywiście, ważnym językiem dla etiopskiej kultury i historii jest język ግእዝ gyyz. Nie został on jednak wspomniany w spisie ludności, gdyż jest to język martwy. Do XIX wieku był jeszcze używany w literaturze, w dzisiejszych czasach zaś pozostaje językiem liturgii Kościoła Etiopskiego. Ze względu na fundamentalną rolę, jaką odegrał w etiopskiej kulturze, zwłaszcza w literaturze i życiu religijnym, został mu na tej stronie poświęcony osobny dział (Język gyyz)

Ponadto w Etiopii używa się również arabskiego, a także niektórych języków europejskich, przede wszystkim angielskiego, francuskiego i włoskiego.

Język arabski to oczywiście język Koranu, a muzułmanów w Etiopii jest sporo. Jednak ponieważ islam zakorzenił się w Etiopii wśród bardzo różnych grup etnicznych, potrzebują oni jakiejś lingua franca, i jest nią dla nich język ich księgi, czyli arabski.

Angielski jest językiem wykładowym począwszy od szkoły średniej (oprócz lekcji języka i literatury amharskiej), ukazuje się więc w nim wiele etiopskich podręczników. Także większość etiopskich stron internetowych jest albo tylko w języku angielskim, albo i w amharskim, i w angielskim. Wszyscy absolwenci uczelni wyższych w Etiopii władają biegle angielskim i jest to niewątpliwie najważniejszy język europejski w tym kraju.

Francuski był pierwszym językiem obcym w Etiopii, który był wymagany do studiów zagranicznych. To także język administracji kolei etiopskiej (jest to bowiem spółka etiopsko-francuska).

Włoski to “pozostałość” po włoskiej okupacji. Jego użycie jest dziś o wiele mniejsze niż było w połowie XX wieku, ale nadal daje się zauważyć. Ponadto w języku amharskim można znaleźć trochę zapożyczeń z włoskiego, np. takie słowa jak lody (gelati), przystanek autobusowy (fermata), i inne.
Handmade, silver jewellery - JM Popiel