Kącik Językowy > Języki Etiopii
Ogólna sytuacja językowa Etiopii - klasyfikacja
Łącznie szacuje się liczbę języków Etiopii na ponad 77 (spis ludności z 1994 roku wymienia z nazwy 77 języków oraz używa określenia “ i inne jezyki”). Niewątpliwie są to dane już nieco zdezaktualizowane, jako że ostatni spis ludności w Etiopii przeprowadzono właśnie w 1994 (następny zaplanowany jest na rok 2007) i według niego całkowita liczba ludności Etiopii to 53,130,779 osób. Od 1994 roku zmieniła sie nie tylko liczba ludności (obecnie szacuje się ją na ok. 75 mln), ale także stosunki ilościowe między poszczególnymi grupami etniczno-językowymi. Niektóre języki, liczące zaledwie kilku rodzimych użytkowników, mogły przestać istnieć, a pozycja innych mogła się wzmocnić na przestrzeni tych kilkunastu lat.
Niemniej dopóki nie zostaną opublikowane wyniki tegorocznego spisu ludności w Etiopii, dopóty musimy ograniczyć się do danych pochodzących z roku 1994, traktując je jako dane ogólne, jako informacje pomagające wyobrazić sobie istniejącą w Etiopii sytuację językową i proporcje między różnymi językami.

Gdy tylko będą znane wyniki przeprowadzanego właśnie spisu ludności, zostaną one tu umieszczone i omówione.

Jak już zostało kilkukrotnie podkreślone, języki Etiopii to wielka różnorodność. Każdy z nich to na swój sposób "osobny świat", wiążący ze sobą różne grupy ludzi, mający swoją historię. Jak się można spodziewać, nie wszystkie cieszą się takim samym statusem. Niektóre odegrały znaczącą rolę w dziejach kraju, inne są prawie nieznane i nie mają tradycji piśmienniczej. Zanim jednak zagłębimy się w omawianie poszczególnych języków, aby lepiej zrozumieć sytuację językową Etiopii i zobaczyć jej pełniejszy obraz,
warto jej się przyjrzeć na tle sytuacji językowej Afryki i klasyfikacji języków tego kontynentu.


Języki Etiopii na tle sytuacji językowej Afryki:

Językoznawcy szacują liczbę języków afrykańskich na 2035, podkreślając przy tym jednak, że nie jest to liczba ostateczna, gdyż wiele języków afrykańskich pozostaje ciągle nieodkrytych bądź słabo zbadanych. Ponadto pojawia się tu kwestia, jak policzyć języki, jeśli wśród samych językoznawców nie ma pełnej zgody co do tego, co jest językiem, a co tylko dialektem. Potraktujmy więc podaną wyżej liczbę orientacyjnie, aby łatwiej wyobrazić sobie i porównać sytuację Etiopii z ogólnym “tłem” afrykańskim. Aby lepiej ją sobie uświadomić, sięgnijmy po kolejne dane liczbowe: na świecie istnieje około 6000 języków, z czego 1/3 występuje na kontynencie afrykańskim, zaś ponad 1/100 w samej Etiopii. Języki Etiopii to zatem naprawdę niemała część uniwersum językowego naszego globu.

Na terenie kontynentu afrykańskiego występują przedstawiciele 4 wielkich rodzin (czasami mówi się też o nadrodzinach) językowych:


- nigero-kongijska (1436 języków);

- afroazjatycka (371 języków);

- nilosaharyjska (196 jezyków);

- khoisan (35 języków)
*


W Etiopii wystepują języki należące do 2 wyżej wymienionych rodzin: afroazjatyckiej i nilosaharyjskiej.


1. Rodzina afroazjatycka (AA)

Rodzina AA obejmuje około 250 (www.ethnologue.com podaje liczbę 375) różnych języków używanych łącznie przez około 175 milionów osób. Ciężko wymagać od takiej masy ludzkiej jednorodności, i rzeczywiście, jest ona bardzo zróżnicowana rasowo i etnicznie. Jednak istnieje kilka cech wspólnych dla tej rodziny. Jest niezaprzeczalnym faktem, że wiele z najwcześniejszych i największych osiągnięć ludzkości zostało dokonanych na łonie różnych cywilizacji powstałych w kręgu ludów AA, cywilizacji, które narodziły się stosunkowo wcześnie, i przetrwały bardzo długo: cywilizacji arabskiej, żydowskej, a także cywilizacji Fenicjan czy Egipcjan. Także dzięki osiągnięciom tych ludów doszło do powstania pisma i różnych alfabetów– nasz zachodni świat wiele tu owym ludom zawdzięcza. To z tej rodziny, a dokładnie rzecz biorąc z jej podrodziny semickiej, wywodzą się 3 największe religie monoteistyczne świata, a także powszechna u tych ludów wiara w “złe oko”. W Etiopii znajdziemy wszystkie te elementy: jeden ze starszych alfabetów świata, owe 3 religie monoteistyczne, a także przekonanie, że “złe oko” i jego działanie to taka sama część rzeczywstości, jak np. przyroda.

Wielka (nad)rodzina języków afroazjatyckich (AA) dzieli się na 6 (pod)rodzin:


- starożytny egipski (†)

- czadyjska

- berberyjska

- semicka

- kuszycka

- omotic (omotycka; dawniej zaliczana do języków kuszyckich)


Z powyższych 6 rodzin, 3 mają swoich przedstawicieli w Etiopii: rodziny semicka, kuszycka i omotycka.

Są one bardzo silnie reprezentowane w Etiopii. Języki omotyckie nie wystepują nigdzie poza Etiopią, prawie wszystkie języki kuszyckie używane są w Etiopii i tylko niewielka ich część poza nią, co się zaś tyczy współczesnych języków semickich, ponad połowa występuje właśnie w Etiopii.


1.1 Języki semickie Etiopii

Najlepiej zbadaną z owych trzech rodzin afroazjatyckich, a nawet ze wszystkich rodzin językowych świata, jest rodzina semicka i to właśnie do niej należy urzędowy język Etiopii: amharski, oraz języki, które razem z amharskim wpłynęły na historię i kulturę Etiopii: gyyz i – w mniejszym stopniu – tigrinia.

Te trzy języki to również właściwie jedyne języki etiopskie posiadające tradycję piśmienniczą, a zatem są to – nie licząc języków takich jak włoski, angielski czy arabski – najbardziej rozwinięte języki w Etiopii. Oznacza to, że występują w standaryzowanej formie pisanej (istnieje ściśle określony zespół reguł poprawności gramatycznej i leksykalnej) i posiadają odpowiednio duży zasób słownictwa, aby zapewnić efektywną komunikację na jakikolwiek temat. Z definicji tej wynika następujący wniosek: większość języków Etiopii (i języków świata również) to tzw. języki wernakularne, tj. nie posiadające formy skodyfikowanej ani pisanej, nie posiadające statusu języka urzędowego i o ograniczonej funkcyjności (są tematy, na które nie można w danym języku rozmawiać, bo nie istnieją odpowiednie słowa, np. z Nuerami niemożliwa byłaby rozmowa o informatyce w ich własnym języku, nawet gdyby się na niej znali).

Wracając do języków semickich, trzeba powiedzieć, że jest ta rodzina językowa bardzo ciekawym zbiorem. Zdumiewająca jest jej, jak to ujął Robert Hayward, “głębia czasowa”: posiada zabytki językowe sięgające 3 tysiąclecia p.n.e., a co więcej, język tych zabytków nie różni się od współczesnych języków semickich bardziej, niż różnią się one same między sobą! Właśnie ta trwałość i stosunkowo duże podobieństwo między językami tej rodziny czynią ją tak interesującą. Jest ona ponadto o wiele bardziej jednolita niż rodzina języków indoeuropejskich. Niemniej niektórzy badacze podkreślają, że to nie podobieństwa są tym , co najbardziej te języki łączy. Jest nim raczej ich wspólne pochodzenie od jakiegoś bardzo starego języka protosemickiego.

Nazwa tej rodziny pochodzi od biblijnego Szema, najstarszego syna Noego (Genesis 7:10). Szem miałby być praprzodkiem dzisiejszych użytkowników języków semickich. Po raz pierwszy użył tej nazwy w 1781 roku niemiecki historyk August Ludwig von Schlözer odnośnie języków aramejskiego, hebrajskiego i arabskiego, niemniej również już wcześniej uświadamiano sobie pokrewieństwo tych języków, nawet jeśli nie nadawano im żadnej wspólnej nazwy.

Wykres - języki semickie Etiopii
Oprac.:Maria Popiel na podst. R. Hetzron, Semitic Languages
[w:] The Major Languages of South Asia, the Middle East and Africa,
B. Comrie (red.), London 1990, s. 160-163



Języki Etiopii należące do rodziny semickiej (zwane w literaturze fachowej Ethio-Semitic) to między innymi: gyyz, tigre, tigrinia, amharski, argobba, harari, wschodnie i zachodnie odmiany guragie, gafat (najprawdopodobniej już wymarły), soddo, goggot, muher oraz dahalik, ostatnio odkryty język mieszkańców Archipelagu Dahlak u wybrzeży Erytrei. Wyróżnia się ponadto wiele dialektów i odmian lokalnych, niemniej zasadnicza liczba tych języków to około tuzina.

Semickie języki Etiopii dzielą się na:

1. północnoetiopskie: gyyz, tigre, tigrinia oraz dahalik
2. południowoetiopskie:
   2.1 transwersalne południowoetiopskie: amharski, argobba, harari, wschodnie odmiany guragie
   2.2 zewnętrzne południowoetiopskie:
         2.2.1 grupa “n”: gafat, soddo, goggot
         2.2.2 grupa “tt”: muher, zachodnie odmiany guragie

Ethio-Semitic, mimo niewątpliwej przynależności do rodziny semickiej i dzieleniu z nią wielu wpólnych cech, stanowi jednak dość odmienną gałąź. Etiopskie języki semickie powstały niejako w wyniku wymieszania kulturowego. Rdzennymi językami Etiopii były bowiem języki kuszyckie, semickie pojawiły się “dopiero” wraz z przybyciem imigrantów z Arabii Felix w I tysiącleciu p.n.e. Część napływowej ludności stopniowo wymieszała się z tubylcami, a zatem i ich język na przesterzni wieków musiał choć trochę się zmienić. Stąd semickie języki Etiopii zawierają w sobie niektóre typowo kuszyckie cechy, cechy, których nie uświadczymy w innych językach semickich.
Owe cechy przejęte od kuszyckiego substratu to np. niektóre nowe dźwięki i zjawiska fonetyczne: glotalizacja (wymawianie spółgłosek z dodatkowym zwarciem wiązadeł głosowych; w efekcie spółgłoski brzmią bardzo “wybuchowo”), palatalizacja (zmiękczenie, np. d -> dź, n -> ń), spirantyzacja (uszczelinowienie, zamienianie spółgłosek zwartych na szczelinowe, przykładem jest wymowa hiszpańskich b i d). Ponadto zauważalna jest także dezintegracja rdzenia poprzez zanik niektórych spółgłosek bądź ich osłabienie lub zmianę. W południowoetiopskich zanikły m.in. spółgłoski krtaniowe (laryngalne), np. bardzo charakterystyczne dla języków semickich zwarcie krtaniowe [ʔ]. Słowa, w których zanikły te spółgłoski, nadal są podobne do “pierwowzoru”, tylko nieco inaczej brzmią.
Oprócz zmian fonetycznych, dają się również zauważyć zmiany morfologiczne i składniowe. Pierwszą zauważalną zmianą składniową jest zmiana szyku np. w języku amharskim. Podczas gdy współczesne języki semickie, np. hebrajski czy arabski, zachowują szyk SVO (podmiot-orzeczenie-dopełnienie), w języku amharskim jest on następujący: SOV (podmiot-dopełnienie-orzeczenie). Nie jest to jednak cecha wszystkich semickich języków Etiopii.

Wbrew temu, co można przeczytać w wielu źródłach (nie specjalistycznych), język gyyz wcale nie jest językiem, z którego wywodzą się pozostałe języki semickie Etiopii. To, że amharski czy tigrinia są współcześnie używane, a gyyz już od dawna nie, wcale nie musi oznaczać, że są one kontynuacją gyyz, która go naturalnym biegiem rzeczy zastąpiła. Jest raczej tak, że zarówno amharski i tigrinia, jak i inne języki semickie Etiopii – w tym gyyz – pochodzą od jeszcze innego języka, będącego im wszystkim wspólnym “przodkiem”. Stawiałoby to język gyyz na równi z amharskim i resztą, jeśli chodzi o pochodzenie. Każdy z tych języków miał jednak inną historię, uległ inym wpływom, i stąd istniejące między nimi różnice.

Gwoli sprawiedliwości należy jeszcze dodać, że oprócz najbardziej rozwiniętych języków wymienionych nieco wyżej, także język harari występuje w formie pisanej. Posiada on jednak bardzo niewielu (ok.30 – 40 tysięcy osób) użytkowników, zaś alfabet, jakiego używa, to nie ogólnonarodowy alfabet etiopski, lecz pismo arabskie.


1.2 Języki kuszyckie Etiopii

O wiele bardziej liczne niż języki semickie – jest ich ponad 40 – ale za to o wiele mniej zbadane.
Ich nazwa, analogicznie do nazwy języków semickich, także pochodzi od postaci biblijnej – Kusza, najstarszego syna Hama, który był z kolei młodszym bratem Szema. Kuszyci stanowią rdzenną ludność Rogu Afryki, a ich języki są najstarszymi językami tego regionu. Współcześnie liczba użytkowników języków kuszyckich jest w Etiopii porównywalna do liczby osób posługujących się językami semickimi. Razem te dwie grupy stanowią ogromną większość językową tego kraju; pozostałe grupy (omotycka i nilosaharyjska) stanowią niezbyt duży procent.

Rodzina języków kuszyckich jest bardziej zróżnicowana od etio-semickiej i obejmuje 6 grup językowych, czasem mocno różniących się między sobą:

1. grupa północnokuszycka to w zasadzie tylko jeden język: bedża (mówi się nim również w Sudanie, Egipcie i Erytrei) – stanowi on osobną grupę ze względu na swoją odmienność od wszystkich innych kuszyckich;

2. grupa środkowokuszycka obejmuje grupę języków i dialektów ageu; ageu był najważniejszym językiem ziem etiopskich przed pojawieniem się na nich języków semickich;

3. grupa wschodnio-wyżynnych kuszyckich to języki burdżi, sidamo, kambata i hadija, spotykane głównie na terenach doliny Rowu Abisyńskiego (Great Rift Valley);

4.grupa wschodnio-nizinnych kuszyckich:

  1. podgrupa północna: blisko ze sobą spokrewnione i wzajemnie zrozumiałe języki afar i saho
  2. podgrupa Oromo: obejmuje wszystkie odmiany i dialekty języka oromo, także te używane w północnej Kenii i na pograniczu sudańskich, oraz dialekty konso;
  3. podgrupa Omo-Tana: dzieli się na warianty wschodnie (rendille, boni, somali) i zachodnie (dasenecz, arbore, elmolo), obejmuje także język bajso;

5.grupa języków dullay


6.grupa południowokuszyckich obejmuje grupę języków używanych głównie w Tanzanii, np. iraqw, gorowa, burunge, oraz język dahalo w Kenii


(Uwaga: powyższy podział dotyczy wszystkich jezyków kuszyckich, nie tylko tych spotykanych w Etiopii; opracowany został na podstawie: R.J. Hayward, Afroasiatic [w:] African Languages. An
Introduction,
Cambridge 2000, s. 80-81.)

Podział ten jednak nie jest podziałem ostatecznym i wielu badaczy nie jest pewnych, czy np. grupa południowokuszycka nie stanowi w ogóle osobnej rodziny językowej. Prawdopodobnie zatem do tej klasyfikacji zostanie wprowadzonych jeszcze sporo zmian, gdyż nadal nie poznano tych języków dostatecznie i w świetle przyszłych odkryć obecne podziały mogą się okazać nie do końca poprawne. A jest trudniej badać te języki niż semickie, ponieważ najstarsze teksty pisane w języku kuszyckim pochodzą zaledwie z XVIII wieku, a ponadto rodzina kuszycka jest, jak już zostało wspomniane, o wiele bardziej zróżnicowana, co wcale nie ułatwia zadania.

Językowa mapa Etiopii
Źródło: www.ethnologue.com



1.3 Języki omotyckie

Przez pewien czas zaliczane były przez badaczy do rodziny kuszyckiej jako języki zachodnio-kuszyckie. Wykluczono jednak taki podział ze względu na zbyt liczne rozbieżności między zachodnio-kuszyckimi a resztą kuszyckich. Nazwa omotic (omotyckie/omockie) dla języków oddzielonych od reszty kuszyckich została zaproponowana przez Harolda Fleminga ze względu na miejsce występowania tychże języków: głównie w sąsiedztwie rzeki Omo w południowej Etiopii.

Rodzina omotycka obejmuje ponad 40 języków, które większość badaczy dzieli na następujące podgrupy:

- południowo-omotycka: języki (i ich dialekty) aari, hamer-banna, karo i dime;

- północno-omotycka:

     - podgrupa dizoidalna: języki i odmiany dizi, nayi, szeko, używane w regione Kaffa;
     - podgrupa gonga-gimodżan: języki gonga (kaficzo, szakaczo, boro i – prawdopodobnie wymarły już – anfillo) oraz języki gimodżan, dzielące się na jemsa i gimira-ometo; główny język typu gimira to bencz; języki ometo to np. uelajta, gamo, gofa, besketto, male i czara

(Podział opracowany na podstawie: R.J. Hayward, Afroasiatic [w:] African Languages. An
Introduction
, Cambridge 2000, s. 81-82.)

2. Rodzina nilosaharyjska
Najsłabiej zbadana grupa języków Etiopii. Jest ich około 20-30, lecz zróżnicowanie w obrębie tej grupy jest o wiele większe, niż w językach semickich, kuszyckich i omotyckich razem wziętych, za to o wiele mniejsza jest liczba jakichkolwiek danych na ich temat. Języki z rodziny nilosaharyjskiej wystepują generalnie w zachodnich rejonach kraju, na tereneach granicznych z Sudanem: w regionach Beniszangul Gumuz, w zachodnim Oromo, w Gambeli i w zachodniej części regionu Southern Nations, Nationalities and Peoples.

Do etiopskich języków nilosaharyjskich należą m.in.: nara, mesengo, murle, zilmamu, kwegu, me'en, mursi, tirma, turkana, burun, mabaan, jumjum, nuer, anyuak, shilluk, disoha, langa, uduk, berta, kunama, kacipo-balesi, komo, kwama, majang, nyangatom, opuuo, shabo, suri.

Większość zebranego do tej pory materiału językowego to leksyka, co nie pozwala na przeprowadzenie gruntownych badań. Właściwie nie ma specjalistów znających te języki. Używane są, bądź co bądź, na obrzeżach Etiopii, poza głównym nurtem kultury tego kraju, i choć jest ich więcej niż języków semickich, łączna liczba ich użytkowników wynosi mniej, niż np. liczba samych tylko użytkowników grupy guragie. Większość Etiopczyków żyjących na Wyżynie Abisyńskiej nawet nie ma pojęcia, że w ich kraju istnieją takie języki. Chociaż trzeba przyznć, że powoli się to zmienia – Etiopczycy zaczynają poznawać swoją własną różnorodność, gdyż dostrzegli, że jest to ich bogactwem i czymś, co stanowi walor turystyczny ich kraju. Etiopczycy posługujący się językami nilosaharyjskimi są bowiem rzeczywiście kolejnym elementem etiopskiej mozaiki kulturowej. Różnią się bardzo od Amharów, Tigrajczyków czy Harari – nie mają już żadnych semickich ani kuszyckich cech, to ludność o cechach czysto negroidalnych.

Niemniej do głebokiego poznania nilosaharyjskiej rodziny językowej jeszcze długa droga...

Jak zatem widać, języki Etiopii to rzeczywiście temat-rzeka!
Handmade, silver jewellery - JM Popiel